Nipt logo

Co to jest zespół delecyjny?

Zespoły delecyjne są rzadkimi, wrodzonymi, genetycznymi schorzeniami. Powstają w wyniku utraty części materiału genetycznego. W zależności od tego, która część DNA zostaje utracona, wykształcają się charakterystyczne objawy, specyficzne dla danego syndromu.

Podstawowe informacje

Geny można traktować jako zestaw informacji dla organizmu, które warunkują jego rozwój oraz występowanie poszczególnych cech. Zbudowane są z kwasów deoksyrybonukleinowych (DNA), które ze względu na znaczną długość muszą być odpowiednio upakowane w komórce. Skondensowaną formą organizacji materiału genetycznego jest chromatyna, która układa się jeszcze bardziej, tworząc chromosomy.

Ilość oraz rodzaj DNA charakterystyczny dla każdego organizmu determinowany jest już momencie zapłodnienia. Dochodzi wtedy do łączenia części DNA pochodzącego z komórki jajowej oraz plemnika. W przypadku ludzi, każda z tych komórek dostarcza po 23 chromosomy. Dlatego zdrowy człowiek w swoich komórkach (poza komórkami rozrodczymi) posiada 46 chromosomów, układających się w 23 pary. Dwa chromosomy, determinujące płeć tzw. X oraz Y nazwane są chromosomami płci. Pozostałe 22 pary będące identyczne u obu płci to chromosomy autosomalne.
W przypadku zespołów delecyjnych, rozwijający się organizm nie posiada części chromosomu, a co za tym idzie pewnych genów. W zależności od rozmiaru i miejsca wystąpienia ubytku genetycznego, delecje zostały podzielone na: terminalne, czyli występujące na końcówkach chromosomu, interkalarne (pomiędzy dwoma załamaniami chromosomu) oraz mikrodelecje, czyli "małe delecje" (małych rozmiarów). Do określenia lokalizacji ubytku używa się skrótu „del” oraz podaje się numer chromosomu, następnie ramienia (p - ramię krótkie lub q - ramię długie), numeru regionu i numeru prążka. Regiony leżące najbliżej centromeru (miejsca gdzie długie ramie łączy się z krótkim ramieniem) noszą numer 1, oddalające się w kierunku obwodowym – kolejne numery.

Dla przykładu przy delecji 17p13.2 utracony zostaje fragment 1 chromosomu z ramienia krótkiego, region 13, prążek 2. By doszło do wykształcenia choroby musi zostać utracony tzw. region krytyczny który definiuje się jako najmniejszy region danego chromosomu, którego utrata powoduje określony efekt kliniczny.

Dlaczego dochodzi do utraty części materiału DNA?

Na to pytanie ciężko odpowiedzieć. Część dzieci obarczonych tymi schorzeniami ma zupełnie zdrowych rodziców. Do utraty fragmentu chromosomu może dojść na kilku etapach, np.: podczas tworzenia komórek rozrodczych (odpowiednio komórki jajowej i plemników), ale także później w trakcie procesu łączenia ich, czy podczas pierwszych podziałów po zapłodnieniu. Zmiany te powstają niezależnie, nie można się przed nimi zabezpieczyć, ich powstanie nie jest niczyją winą.
W grupie ryzyka wystąpienia wad genetycznych u potomstwa są osoby z translokacją zrównoważoną. Translokacja polega na przemieszczeniu fragmentu chromosomu w inne miejsce tego samego lub innego chromosomu. O translokacji zrównoważonej mówimy, gdy chromosomy uległy takiemu przegrupowaniu, że materiał genetyczny nie został ani utracony ani dodany, znajduje się jednak w nietypowym miejscu. Najczęściej nie wiąże się to z wystąpieniem objawów chorobowych, jednak potomstwo ma większą szanse na otrzymanie wybrakowanego materiału DNA. Szacuje się, że 1 na 500 osób posiada translokację, w większości nie wiedząc o tym. Istnieje możliwość zbadania materiału genetycznego na obecność translokacji. Badanie polega na pobraniu niewielkiej ilości krwi i poddaniu zawartych w niej limfocytów analizie cytogenetycznej.
Dzieci z zespołami delecji wymagają stałej opieki wielu specjalistów. Systematyczna ocena prowadzona według określonego schematu kompleksowej opieki, specyficznej dla każdego zespołu, pozwala na lepsze poznanie historii naturalnej zespołu jak i pośrednio lepsze zrozumienie mechanizmów choroby. Gromadzone w ten sposób informacje są drogocenne dla lekarzy pierwszego kontaktu oraz specjalistów, ale także dla pacjentów i ich rodzin. Pozwalają podwyższyć standard opieki nad osobami z rzadkimi chorobami uwarunkowanymi genetycznie.

Diagnostyka

Badanie w kierunku występowania zespołów delecyjnych wykonuje się zarówno w przypadku dzieci nienarodzonych (badanie prenatalne) jak i w przypadku podejrzenia występowania choroby po porodzie.
Badania prenatalne pozwalające wykryć zaburzenia genetyczne dzielimy na:

  • inwazyjne – zliczamy tutaj amniopunkcję, kordocentezę oraz biopsję trofoblastu. W przypadku amniopunkcji pobiera się do badania płyn owodniowy. Podczas kordocentezy – krew z żyły pępowinowej, a przy biopsji trofoblastu  - fragment kosmówki (jednej z błon płodowych). Najczęściej stosowana jest amniopunkcja. Metody te wiążą się z nakłuciem ściany brzucha, macicy, aż do odpowiednich, poszukiwanych struktur. Ryzyko poważnych komplikacji (włącznie z poronieniem) szacowane jest od 0,5% do 2% w zależności od wybranej metody.
  •  nieinwazyjne – wśród tych metod wyróżniamy np: test PAPP-A, test potrójny, badanie USG, test Harmony, test NIFTYT. Podane techniki nie wiążą się z zwiększonym ryzykiem poronienia płodu. Wśród wymienionych metod, jedynie test NIFITY jest dedykowany diagnostyce zespołów delecyjnych. Wykrywa je z dokładnością na poziomie 99%.

Do najczęstszych schorzeń delecyjnych zaliczmy zespoły:

  • Cri-du-chat
  • Pradera-Williego
  • Angelmana
  • Jacobsena
  • DiGeorge’a
  • DiGeorge’a 2
  • Van der Woude
  • Delecji 1p36
  • Delecji 16p12.2-p11.2
  • Mikrodelecji 2q33.1


 

Do góry